Showing posts with label Mizo. Show all posts
Showing posts with label Mizo. Show all posts

Oct 30, 2010

Kawlrama Cheng Lusei Hnam Nihna Dinhmun Leh Hmasawn Chhoh Zel Dan Tur Thlirna III

(Chhunzawmna)

2. Ma Ma Endiktu pawl (sit syi yi ):
(A sei deuh avangin chhiar tur tlangpui ka’n thai lang hmasa ang e:
Kawlphaia Lusei fate pem luh chungchanga mawhphurhna latu te hi L Committee (Lusei-te ngaihtuahtu pawl committee), a hun laia sorkar Minister lian U Kyaw Ngeing leh U Bah Swe te an nih thu leh Luseite hi Burma rama awm hnam dangte ang bawkin ram mi nihna nei kan ni a, kum 1963-a pawm chawp mai kan ni lo, hemi chungchangah ram pawnmia puha sawi thaiha, mi rilru tichi-ai zawnga sawi thintute hi dan anga an chungchang ngaihtuah theih a nih thu te leh National Registration Card (Hmat Pung-Tin) chungchang te, Chin hnam hlawm atanga sahthlak kan nihna te, Sorkar Danpuiah Lusei hming a lang lova LWO-in hma a la leh a, Lusei tih pawh hi Mizo tia thlak tura ruahman a nih thu leh, sorkarah Lusei tih emaw Hualngo tih emaw hi pawn lang zawk a awm lo, Taing Yin Ta (ram mi) vek kan ni, tih thu te a ni. Pb)

Hei hi devision pakhata hotu thenkhat te thil tih mai a ni lo.an hmalakna hi Sagaing Devision mai ni lovin Chin state-ah pawh hma an la tel tlat. A chunga kan tarlan tawh angin sawrkar laipui hmalakna ngei niin a lang. U Bah Swe leh U Kyaw Ngeing-te hi Lusei tana theih tawp chhuahpui thintute an ni. Anni pahnih hi Lusei ho Kawlram chhungah a tam thei ang bera rawn pem lut tura sawm tute an ni. Zahreliana hian englai mahin Lusei te hi Kawlrama pem lut tura a sawm lai kan hre lo. Japan ral lai khan Army diktak pawh ni lo, commission officer bawk hnih (Leutinent)-in Shilong a zuk tlawh zawk tih hi kan hriat dan tlangpui chu a ni. Chu mi hnuah S.D.O a thawk leh a, 1953 velah khan politics a bei tana, a kum a la naupang bawk nen, leh a hna thawhna hmun han chhui hian Lusei te nen inchulnelna hun a awm hman lo. (Yangon-a awm Hualngo upate aiawha Pu Lallianchhunga thu thehdarh phek 2-naah chuan Pu Zahrelian-an pem rawh u a tih avanga Luseite hi Kawlphaiah pem ni awm takin a ziak, “… Lushai Hills-a unaute pem rawh u” tiin.Pb)

Kawlram lo pem luh chungchangah hian India korkar a thikthu a chhe deuh niin a lang a, chuvangin Champhai-ah te, Rih bangle-ah te, korkar thuneitute inbiak tawnna an nei thn. Chuvangin 1963 kum atang chuan pem lut khap a lo nit a a.chumi hnua lo pem lut reng reng chu hawn kirtir leh ngei ngei tur a nit a. Lusei te hi hnam nihnaah hian Myanmar (Taing Yin Ta) tih a ni a. Heng hnam dang (Taing Yin Ta) Kachin, Karen, Shan, Chin tithe nen a inang chiah, dang lamna a awm lo. Thenkhat te’n sawi danglam phet an tum hi chu a hahthlak thlawn mai a ni. Chutianga mi rilru tichi-ai zawnga sawi an awm chuan dan anga an chungchang ngaihtuah theih a ni zawk. Mipui an thuhmun thei fo thei lo thih a ni a. Khatih lai Hualngo pa langsar tak Pu Savuta SDO te, Pu Hrathnuna te, Pu Khuangkhalha te Capt.Darrokhuaia te kha chuan tha an ti hmiah mai. Naing Gan Ta sit syi yi an rawn thlak danglam hma kha chu an tidanglam duh lem lo. PuThantluanga erawh chuan tha a tih pui ve lo.

Hemi chungchangah hian kan hresual ang tih a hlauhawm a. Hmanah kha chuan Kawlram chhunga piang ni lo Lusei te khan sawi thaihna avangin Lusei ni ai chuan Chin intih chu him leh nghet zawk turah an ngai a. Lusei tih thiatin Chin an in ti a, hnawhchhuah an tawrh phah. Thenkhat erawh chu immigration atanga engmah sawi lo va lo thiah sak mai te pawh an awm a, chungte pawh chuan zawhna tam tak an tawh phah. Keini chhung ngei pawh hi (Myanmar Taing Yin Ta Lushai) tihlai hi Falama awm immigration officer Mangbura khan min thiah sak a, ka pa hi Methodist Pastor a ni a, hekna kan tawk tlat mai a, Sagain atangin Sagain Devition immigration Director a lo kal a, Pu Saptawna tawng lettuah a hmang a, zawhna tam tak min zawt. Tunchinah chuan thlamuang takin awm tawh rawh u, tuman an tibuai tawh lo ang che u. An tibuai che u a nih chuan ka hnanah rawn report ang che u a ti nghe nghe.
Hualngo diktak pawh nise, Lusei intia (Hmat-Pung Tin) a siam tawh hnua Chin tia a tihdanglam chuan Mizo ram atanga lo kal a nih ve bawi si chuan hnawh chhuah tur a ni ve tho. A ram chhunga piang dik tak Hualngote’n tih danglam vawi li nga lai an dil a nih hmel a, sorkarin a phal sak a ni ang. A ram chhunga piang dik tak tan tihdanglam a hlauhawm lo tihdanglam duh lo te chuan (id card) an thlak thleng khan an tihdanglam duh chuang lo a, a pawina a awm chuang lo.Tunah erawh hi chuan inzawh chianna pawh awm chuang lovin Chin tih leh Lusei tih hian hlauhthawn tur a awm ta lo a ni ang e. Thawktute’n an mahni thu-in, an duh duhin an ziak zung zung mai a ang.

3 LUSEI NIH THARTHAWH CHUNGCHANG
Tun sorkar kaihhruaina a ram dan leh hrai kaihhruaina (Basic principle of constitutions) an siam lai hian sorkar laipui hruaitute lam atangin Lusei te hi Chin hnam hlawm atanga paih innih hnuah ram dan leh hrai kaihhruaina (basic principle of constitution)-ah lanna in nei tawh lo, General Ni Wina sorkar lai 1963-a ram mi innihna puan kha chu rammi (taing yin ta) in nih zia tihlanna mai a ni a, tuna a basic principle of Constitution (a chhi khan u pa- dri)-ah in hnam hming ziah luh chiah a awm lo. Tuna sipai sorkarin ram dan leh hrai inkaihhruaina (a chhi khan u pa-dri) kan endik/siam lai hian Application rawn theh lut leh rawh u an ti a, Kawlram Dan (a chhi khan u pa hri)-a kan hming a lo lan ve leh nana theh lut kan ni. He lehkha theh luhna-ah hian Lusei tih leh Mizo tih kan hman pawlh nuaih. A chhan chu sorkarin Mizo tiim min khung lut se tih duh vang a ni. Mizo tih kan ziah hmasak chuan braket-in (Lusei) kan ti leh a. Lusei tih kan ziah hmasak chuan braket-in (Mizo) kan ti leh bawk. Hei hi sorkar thuneituten a chhan leh avang min zawt a, tunhmain Lusei tiin kan theh lut a, tunah chuan Mizo a thlak kan duh vang a ni kan ti. Thu neitute chuan keini hi sipai sorkar mai kan ni a, kum 2008 ah sorkar thar a lo ding anga, chutah chuan thlak zawk rawh u, nang mahni thu thu a ni, awlsam te a ni ang an ti. Tun hi hna kan ngah lutuk a, a awlsam zawngin 1947 a in lo hman tawh Lusei tih bawk khan I ziak lut leh mai ang u tih a nih vangin Lusei tih bawkin kan inziak lut leh ta a ni.

Hemi chungchangah hian Rev. Darrothanga hian kan ram lal leh Mizoram lal ho Tiau leidawh hawnnaa ramria an inhmuh khan CM Zoramthanga chuan kan ram lal hnenah Kalau Kabawvelah khian kan mizo puite an awm ve a, that akin min lo enkawl sak dawn nia, an ni chuan Lusei an la inti a ni mai thei. Mahse, Lusei tih leh mizo tih hi a in ang reng kan duh duh kan hmang mai a ni a ti e tiin min hrilh. Chumia han tel ve Kalaymyo sipai officer Aung Moe Myint chuan Kalaymyo an lo thlen veleh Department zawng zawng kartin an committee thinna hmasa berah chuan kan awmna district chhunga Lusei te hi Mizo tia koh theih an ni. A duhin Lusei, a duhin Mizo an lo inti mai a lo ni tiin thuchah a sawi.

Hualngo nisi intih Lusei hi thil hlauhawm tak pawn lang zawka indahna anga sawi pawh hi tunlaia kan buaina ber chu a ni reng a ni. Immigration department hian tihsual palh an nei a an ni min hmuh dan chuan Chin leh Lusei te hi in ang renga min hmute pawh an awm a ni maithei. Card-ah hian Lusei dik tak si Chin tia an ziah an tam hle mai a. Tamu bial lamah chuan sorkar lam leh immigration te tang dunin khaw tin an fang a, an tih fel sak. Keini Kalaymyo bial chu mihring kan tam lutuk a, inthlanpui hmaa tihfel hman ziazang a ni lo tih hi kan hriat dan a ni. Hei hi Office hrang hrang-ahte Division lam thlengin kan sawi ho tawh. Kan district pumpui tih fel hma chu a duh Lusei mai, a duh Chin tih mai mai hun niin a lang. A eng zawk zawkah pawh lo ding ila ram mi v eve kan nih a vangin pawn lang zawk din hmuna din chu a awm lem lo ang.

Oct 15, 2010

Kawlrama Cheng Lusei Hnam Nihna Dinhmun Leh Hmasawn Chhoh Zel Dan Tur Thlirna II

Chhunzawmna- Burma ram pawh independent turin a inpuahchah ut mai a, a ram dan leh dun pawh a duang tan ta a,Pb.)
Kum 1947-ah Pha. Sah. Pa. Lah hotuten Basic Principle for Burma Constitution an siam khan (Pyi Mah) kawl ho, Kachin state, Shan state, Karen Ni state, Chin special devision te an ni. Chu an dan pui zam chu kum 10 chhung (1957) thleng hman tur a ni. Kum 1957 a lo thlen chuan state 3 leh devision 4 pawh sorkar laipui hnuaia mahnia dan leh dun tih danglam theihna an nei. Independent kan hmuh hnua Chin minister hmasa ber chu Kanpalet lam mi Vawmtumawnga a ni. A term 2-na kum 5 a tan an han inthlang leh a, Zahrelian kum 28 mi lekin chakna a la ta a, mahse sawrkar ding mek priminister U Nuh-a party a nih loh a vangin U Nuha’n minister atan a pawm duh ta hauh lo mai a, a la naupang lutuk, kum 30 mi a nih hnuah chauh ka pawm thei ang a tihsan ta a ni. U Nuh-a chuan Zahrelian aiah Kanpalet lam mi bawk Pu Singthang zawk chu a ruat ta a, he mite pahnih Chin ministera an thawh chhung hian Lusei ten harsatna an nei lo.
Zahrelian khan a ngaihtuah vang vang a, minister a nih theih lohna chhan hi Chin congress party a din vang leh U Nuh-a party (Pyi Htawng Soh Party) a zawm loh a nih a ring tat lat a tichuan U Nuh party chu a zawm nghal ta vat a ni. Zahrelian an U Nuh-a party a zawm hnu chuan U Nuh chuan minister Singthanga chu a ban a, term chanve la bang tan Zahrelian chu Minister-ah a ruat leh ta zawk a ni. Zahrelian Chin Minister a lo nih atang chiah hian Lusei-te chuan buaina an tawk tan ta.

1947-a Burma Constitution Basic Principle an ziah lai hian Chin hnam hlawmah hian hnam cheknawk 24-in an record-a chutah chuan Lusei, Naga leh Kuki te an tel. Hetih lai hian Hualngo tiha inziah luh a la awm lo. Zahrelian Chin minister a nih mek lai hian 1947-a Constitution an siam pawh chu kum sawm (10) a lo tling ta a, mahnia dan leh dun tihdanglam theih a lo nih ve leh Zahrelian chuan a pu a pa te hun laia an ram anga an lo neih chhiah pawh an lo lakna Hualngo tlang dung Lusei Hill tia mapa lo lang ta chu tih danglam a tum ran ta mai a ni. Amaherawh chu a cabinet zinga MP langsar zual deuh deuh Rothangate, Ralhminga te, hrangnawla te Mangtungnunga te leh Singthang te chuan tha an tih pui lo a, a awm pangngai hian awm mai sela ziah belh tur dangte kan ziah belh mai zawk anga a ni mai lawm ni an ti a, an hnial thei chuang lo. Hrangnawla phei chuan kan Chin Hill chu Zahrelian kingdom a ni ta mai a nih hi a tih khum an ti. Tichuan Luseite chu hnawl an lo nit a a, chumi rual chuan Naga leh Koki pawh hnawl an ni ve. Naga leh Kuki te pawh an hruaitute Zahrelian nen hian inbiak hona an nei vet ho ni awm tak a ni a. Engnge an sawia an inkarah eng boruak nge thleng tih hriat a ni lo. Heng a chunga kan tarlan tak te hi han thlir hian Luseite chu Chin hnam hlawmah atir atang a vawinni htlenga tel duh lo ni awma an sawi thin hi thu awihawm a ni thei lo. Hualngo ho hek tiin Lusei hoin an sawi tih pawh hi a dik lo tih a lang chiang a ni.

Zahrelian Kawlpui (Tahan bul lawk)-a a lo kal tum khan Lusei puipate zinga mi Pu Saptawna te, Pu Hranghlira te ho nen Kawlpui bungalow –ah khuan inkawmna an nei a, Zahrelian chuan Luseite hi Chin inti ve mai rawh u a ti a. Lusei lam upate chuan kum 1947 Constitution Basic principle siam a nih atang khan Chin kan nih tawh reng a lawm an ti a. Zahrelian chuan Lusei tih a tel hian India ramah Lusei ram a awm tih sawrkarin a hre sia, tun hnuah nangmahni tan a la pawi thei ang a ti a. India-ah Lusei an awm a, Kawlramah pawh Lusei kan awm ve tlat si a, a that lohna kan hre lo. Chin ah hian hnam cheknawk kana wm teuh a, chung te chu: Zahhau te, Tidim te, Halkha te, Lumbang te, Matu te, Kanpalet te, Lusei te tih a ni duah a, “keini Lusei tih lai kan thiah chuan eng hnam ber nge kan nih ve tak ang,?” an ti a. Chin in nih chuan a tawk mai a lawm a tihsan mai a ni. Hemi chungchang thu-ah hian tum thum meuh inbiakna an nei a ni. A tawpah chuan “Chin hnam zinga hnam cheknawk tarlan zawng zawngte hi thiat vek ila hnam cheknawk hming ziak tawh loin Chin inti vek ila a ni mai a lawm,” an tih lahin a duh bawk si lo an ti. (Lusei tih hming hian ngaihmawh a hlawh a, vawiin ni thlengin unau thenkhatten an hnam hliahkhuhtu leh harsatna thlen theituah an ngai tlat pek a).

Luseite hnawl an nih hnuah khua a lo rei deuh a, Zohmun khua a mi in 4 chu an hnawtchhuak ta mai a. Khampat lamah te pawh harsatna a lo chhuak nghal zel a, Tahan leh a chheh velah te pawh hnawhchhuah an nei tan ta a. Entirnan, Pu Piangthula te kawta awm Pu Biaklala te Unau pawh an unau zinga mi Vana leh a chhang chiah chu Chu tiin an lo in thlak a, an unau hnih chuan More-ah an um chhuak nghal. Chuvangin Lusei puipate (LWO) chu sorkar laipuiah chumi chungchang thu thlen turin Rangoon ah an kal ta a, Sorkar laipui vuan tute chuan kan lo ngaihtuah vat ang nge an ti a, mahse, anmahni leh anmahni-ah buaina neuh neuh a awm a, an ngaihtuah hmain General Ni Wina’n thu neihna a lak sak leh ta si a.

Sipai sawrkarah chuan an thu chu an thehlut nawn leh ta ringawt a ni. Sipai sorkar chuan a lo ngaipawimawh hle mai a, a rang thei ang berin an ngaihtuah sak ta a ni. General Ni Wina chuan Lusei te hi ka ralkah pui tam tak an awm a, tlawm an ngai a, zu pawh an heh ve lo, ral kah pawh an huaisen chuvangin Lusei ram atanga lo pem lut Lusei te chu chutianga um chhuah mai mai tur a ni lo, special-in (hmat-pun tin) kan siam sak zawk ang a ti ta a.

Tichuan General Ni Wina chuan West command Col. Luntin leh Col. Vankulha te a rqawn tir a, Luntin chuan Luseite hi General Ni Wina hian a fak hle cheu a, ral kah inhuaisena, tlawm in ngai a, in rinawm a, chuvangin inharsatna a ngaipawimawh hle tih thu a sawi a, Luseite chu a bik takin leilet pa in ni a, chu chu korkar lawm zawng tak anih thu te a sawi. “Luseite hi tunhma chuan Chin hlawmah in bet a, Chin-in an hnawl che u a, tuna tang chuan nangmahni liau liauin in ding hrang taw hang a, Kawlramah Arsi pakhat kan pun belh ta a ni,” a ti bawk.

Col. Vankulha pawhin sorkar hmasa khan inharsatna te hi an buaipui thei lawk lo che u a, an mahni-ah buaina neuh neuh an neih vang a nih a rin thu a sawi a, tun sipai sawrkar chuan a ngaipawimawh hle cheu a, chuvangin a rawn chifel sak t ache u a nih hi a ti. Chu chu kum 1963 March 23 a ni. Hemi ni hi thenkhat chuan Kawlram sorkarin Luseite a ram mi atana a pawm ni niin an sawi thin a. B. Lalthangliana pawhin helam hawi zawngin a ziak a, mahse Kawlramin Lusei te hi a ram mi atan a pawm ni chu hnam dang (Tayng Yin Ta) te ang bawka 1947 Basic Principle (A chhi-khan U pa dri)-a an pawm ni hi a ni zawk.

Kum 1963-a Col. Luntin leh Col. Vankulha te lo kal dan hi chu kum 1947 kuma Chin hnam hlawma an khung luh, Chin minister pakhat (Zahrelian) maiin Chin hnamhlawm atanga Luseite a ban a vanga Lusei te buaina rawn chinfel sak mai tur an ni zawk. Chumi ni chu Lusei Day te kan lo ti thin a, a fuh lo a ni. Hemi ni a pawm chawp mai mai kan ni lo. Sorkar pawhin fuh chiahin a hre lo a, Lusei Day tia hman zel pawh tha a ti lo reng a ni.
(Chhunzawm tur)

Sep 23, 2010

Burma Lusei/Mizo Chungchang III.

Burma Lusei/Mizo Chungchang III
Sap ho leh mi ropuite chanchin (biography) ka chhiar hian, ka ngaihsan em em pakhat chu; an chanchin a thalai ringawt ziak lova, an tlin lohna leh an tihsualna ngeite pawh an thailang ngam hi ropui ka ti. Keini ho hi han in en ve ta ila, zu vanga thi tih hriat ngawih ngawihte pawh a vuinaa a chanchin han chhiar hian sual kaidum awm lo, mi thianghlim ang maiin a thatna lai hlir kan sawi kurduah a. A lo tihsual ve thin ziate, tling lo chung chunga Pathian thu a lo duh ve zia leh piantharna pawh a lo tem ve tawh thu te sawi ta ila mihring nihphung dik tak a phawk zawkin, a lo ngaithlatu tan pawh beng a khup lo deuh ngei ang.

Kan nu leh pa, kan pi leh pu ten an lo tisual ve a nih pawhin engvang nge hmaisen urh-a kan lo tan teh vak ang, an tihsualna lai chu hliah khuh talh kan tum dawn em ni? Chu ai chuan mihring ve bawk an ni a, an lo tisual palh a ni, a pawikhawp mai tih mai hi a hahdam thlak zawk a ni. Chuti ni lova, lo tuar nat chiam a, inbauh nantea lo hman hi keini thangthar hunah hian tangkaina a nei lo mai ni lovin, hmasawnna tur leh insiam thatna tura ke penna a dal thei zawk a ni. Kan history-ah hian va lut leh tur kan ni lova, inenfiah nan hmangin hmalam huna kan tihsual tawh loh nan history hi kan hmang tur a ni zawk.

Tun hma kawlphai lusei/mizote harsatna tawngpha leh hre pha, mit ngeia hmua lo tuar ve tam tak an la dam a, chanchin sawi chhuah nikhuaa sawi tur tam tak hria te hian thil hi a ruhlang rawtin an sawi duh lova, a chhan ni thei awm ang chu: (1) Thil kal tawhte a nih avang leh thenkhatte tan rilru natna thlen thei thilte a nih vang. (2) Miizote chu thukhuh kan uar thin vangin a ruhlangin an sawi lem lo. Upa Malsawma chuan, “Kan pipute hi tawngkamah an fimkhur hle a, a ruh lang rawtin an sawi ngai lo, thihna hial pawh hi a ngaithlatu tana ngaihthlak hrehawmin an sawi duh lo,” a ti. (3) Tin, mahni tan hlawkna a thlen lem lo bawk nen, an sawi tha duh vak lo. (4) Mizopa tlawmngaihna leh mizia; sawi vak vak aia chet atul huna chet chhuah mai duh zawk kan nih vangin an sawi tam lem lo. (5) Unaute chunga rilru tha lo pu anga lan an duh loh vang. (6) Ram pawn mi nihna chungchanga sawi thaihnain an thinlung a hneh vang. (7) Tin heng thu sawi avanga inhnuh hnawk buai (thubuai neih) an hreh vang a ni thei bawk ang.
Kan nu leh pa te leh sipai a tangte kha ziak leh chhiar lamah atlangpui thuin an sang em em lem lo va. An thil tawn leh hriatte pawh ziakin an tlangzarh ve em em lem loh avangin anmahni kawma zawh tawp loh chuan hriat tur a tam lo hle thin a ni. Tunlai angin Media a la chak lo va, hmun hrang ami chanchin kim chang taka inhraitpawh zung zungte kha a harsa a (Eg. Tahan chanchin kha LetpanChaung pa chuan a hre vak lo mai thei), chuvangin khatih hunlaia chanchin sawi deuh hat hat tling chin tawh ngat kha chu a na mai lo viau ang tih chu rin a harsa lem lo. Vengchhung erawh an inhre pawh em em thung entirnan, nula tlangval che khawlo deuh emawte chu veng pumin an hre thuai thin.

Burma Lusei/Mizo te chanchin hi ngaihven peih tan chuan upa zawkte ka atang hriat tur a lo awm teuh mai hi a lo ni. Tun ang IT (Information Technology) hunah hi chuan veng kilkhawra thil thleng te tak te pawh kan mizo khawvelin a hre ve ta zel mai a nih hi. Tun hma ang ngawt kha zawng a ni ta hauh lo mai!

Hei, tunhma hun hre pha te an rawn tawng chhuak tan ta pheuh pheuh mai hi a lawmawm tak zetin ka hria. Hei hian kan thanmawh bawk; kan inhnial thinna (LWO leh HLCA)-te leh rammi (citizenship) chungchanga kan insawithaihna te a tikiang ngeiin a rinawm. Thangtharte tan hnam leh sorkar chungchangah bengvarna pawh min pe. Thawk khat lai khan Mizoramah Party ruihchilh a nasa em em a, “kan party a nih phawt chuan Vawkpui pawh ding se ka vote ang” ti an awm. Chutiang bawkin, tunhma thil kal tawhah te kan chi leh kuang an nih avang ngawta tan hmun lo khuar chiam chiam te hi a hun tawh lo. Hmathlir (Vision) sawi tur enge an neih tih hi in chhutsak zawk ila a changkang. Mizo kan nih si chuan mizo hnam tan tha tura inhman hi kan bat a ni.

Kan history te hi intihvuivai nan ni lovin hmalam hun thlir thiamna min petu atan hmang ila. Tichuan a tu zawk zawkah pawh dik lohna lo awm sela, thil kal tawh a ni a, lak nat ten tun tur pawh a awm chuang lo. Tangrual tur kan tanrual loh avangin kan hnam hian a tuar thin a ni. Tun huna kan hmalakna daltu atan lek phei chuan hmang lo ila, kan tih tur zawk chu: “Nehemia’n, Jerusalem kulh bang chhiat thu a hriatin a thu hnawk a, Pathian hmaah, ‘Lalpa kei leh ka pa chhungten thil kan tihsual a ni,” a tih ang hian ngaihdam dil hi a tawk viau a ni.

Thangtharten heng thute hi kan hriata kal dan kan thiam theih nan Pa Vanmawia ziak,
“Kawlrama Cheng Lusei Hnam Nihna Dinhmun
Leh
Hmasawn Chhoh Zel Dan Tur Thlirna”

hi tlem te tein rawn tarlan ka tum dawn a ni.
A hmasa in Pu Vanmawia hi khawtlangah te hruaitu din hmun lo chelh hrep tawh, chinchang hre tak a ni a, a thu sawite hi a rinawm tawk hle ang tih a rin theih a ni.

May 25, 2010

Lusei Welfare Organization (Rangon Branch)

Kan ram pawh inthlan a hnai ve tan ta a, pawlitic lam pawhin bengvar a hlawh ve tan deuh.
Keini mizo te pawhin ram thang chho zelah hian pheichheh kan rem chho ve hret hret a ngai a.
Chin state-a awm te hi chu Chin tiin an ding thei mai a, Kalay Kabaw valley hi chu Sagain division chhung a ni deih a. Kalay Kabaw vela cheng zofate chuan nakin zelah pawh sokar atanga hamthatna awm thei thil te kan inhai vur ve zel theih nan tiin tan an la thar zela.
Kan chenna hmun Sagain Division-ah hian hnam tlem/tenau deuh 3 kan awm a, sorkar atanga duhsakna awm thei ang chiah pawh mahni Quata neia hamthatna chang thei tur kan ni. Tin, kan population-in a phak chuan MP neih ve theih dan turte lamin hmathlir a inchhawp tan ruih tawh mai a ni. Tunah hian hming list te pawh in lak mek zel a ni, Rangon lamah pawh hming list kan inla mek a.
Kan sorkar hian Lusei tiin min hria/ register niin an sawi a. Tunah hian ram thlalak ID ah pawh lusei tia ziah zel theih a ni a (Kei hi chu Ka ID kan siam lai khan 'Chin' tiin min lo ziak a, rem chang a awm hunah ka la siam tha ve ang). Tin Lusei tih pawh hi sorkarah zawi zawiin Mizo tia la thlak leh pawh thil harsa a ni lem lo tiin kan hotu then khatte chuan an sawi. Kan ram hming leh khaw hming te pawh tam tak thlak a nih tawh hi.
Heti thleng hi ni phawt teh se.

Feb 21, 2010

Hming Sak

Vawiin chu ka fapa hming ka saa, sak chhan tlem ka rawn sawi teh ang.

Tunhma kan pi pute hming sak chhan kha an nitin nun leh khawsaknaa an thil tawn nena inhmehin an sa nasa a. Tunlai atanga teh chuan Hming mak pui pui te pawh a tam ang reng hle a ni. Tunah chuan hming koh nuam leh mawi, tin Kristianna lam hawi hi a ni ta ber a. Mahse hming hian awmzia pawimawh tak a satu tan leh a sakchhan atan a nei a ni. Mizote hian Mihring hming hi “Phuah” ni lo vin, Sak (sa) an tikher thin hian, mihring hming sak an ngaihpawimawh zia a lantir nitein ka lo ngai ve ngawt bawk a. Pa pakhat pawhin fanu a nei a, an kawmthlanga fartuah kung chu naute hmingah a phuah chhan duh si a, ti chuan a fanu hmingah chuan “Kawmtuahi” tiin a sa e, an ti (fiamthu).

A.. kan Pathian pawh khan hming hi a ngaipawimawh a niang Jakoba pawh Israel-a tiin a thlak a. Hming sak chungchanga kan pipute ngaihdan hi ril zawka hriat a chakawm hle mai. Lal hlau lo hming te pawh kha mirethei leh hnamchawm te chuan an fate hmingah an hmang thin a. Kristaina kan luh hnuah erawh chuan “Lal” tih hi kan pu deuh ta fur mai a nih hi. Kan Kristian sakhua hian hei hi a ken tel em ni chu tih theih tak a ni.
A ziak dan chungchangah keini mizo te chuan kan hming hi kan ziakzawm thin a. A thenin hming hnungah hnam hming an telh a, a thenin hming hmaah hnam hming lamtawi kan dah a, hnam hming dahkher lo pawh a tam zawk an ni. Heng hi kan tihdan tlawnlawn deuh ber chu a ni.
Western ho tihdan hi kan copy zel si a, document leh lehkha pawimawhah Hming fill up a tul chang hian First, Middle, Last name tia ziah a lo tul leh thin a. Keipawh ka hming hi ka ziak zawm vek a, Philippines ka awm lai khan lehkha (form) vel han fill up hian I Last name enge tih zawhna hi ka dawng reng mai a, mak an ti thin hle a ni. Hnam dangte tih ang hian Hming kan sak hian Last name turte hi titel sa ve ta thlap mai ila, kan mizo lo phah viau lem dawn em ni? Kan International deuh zawkin ram dang nen kan inpawh tawnna kawngah hian lehkha pawimawh vela hming ziak a tul chang hian zawhna kan dawn fo loh phah deuh chuan a rinawm. Ngaihdan erawh a inang vek lem lo ang le.

Vawiin chu ka fapa hming ka sa a, kan biak inah a hlanna tawngtaina leh thingpui ruai te kan kil ho ka hlim ve khawp mai. Ka fapa hming ka han puang chu thenkhat lo rin dan chuan Van lam hawi deuh a nih an ringa, banah kan sawi ho nak nak a. Mahse mahni identity lang thei zawng turin ka fapa hming chu ka sa ta a ni. Sawifiah vak dawn chuan a thui em a, a tawi zawngin sawi mai ila. Ka fapa hmingah chuan Chawngchhingpuia Lalau tiin ka sa ta a ni. Chawng tih hi chu hnam hming (chawngthu) atanga lak a ni a. Chawngthu in chhungah chuan “Chawnga or Chawngi” ti ila pakhat tal eih tur an awm zel an tih kha. Chhing tih hi kan pu Thangzachhinga (Vanapa) hming a tang leh Aizawla ka patea (Chawnglianchhinga) hming atanga lak a ni. Pui tih hi chu ka hming leh ka nupui (Zonupuii) hming atanga lak a ni. Tichuan Lalau tih hi ka pa Lalauva hming atanga lak a ni a, hei hi ka fapa hian a last name atan a hmang anga, Pathian zarah thing delh loh, lung delh lohva a lo seilena tu leh fa te a lo neih hunah pawh an Last name tur a ni zel tawh dawn a ni.

Oct 3, 2009

Zofate Zinga Mihmasa Thenkhatte:

(Chhunzawmna)

Kawlram Zofate Zinga Mihmasa Thenkhatte:

Rev. Tuahhranga: 1923 February-ah Missionary J.H Cope-an Ordination a pe.
Kawlphai zofate zinga hmasa ber a ni.
Rev. Dr. Lalthanliana: 1935-ah USA a kal, kal hmasa ber a ni. 1938-ah Dip.Th (USA).
Pi Zohmingthangi: 1946-ah India-ah Matric a pass.
Pu Saptawna: 1952-ah Kalemyo-ah Matric a pass.
L.T Vuta & a hote: 1959-ah Israel an kal.
Pu Kamlianbuaia: 1962-ah B. Sc a pass
Rev. Dr. Lalrawngbawla: 1969-ah Insein, Yangon-ah B.Th a pass.
Rev. Dr. Chhunvela: 1975-ah Insein, Yangon-ah B.D a pass
Rev. Dr. Khuangnawni: 1975-ah B.R.E a pass, kawlphai mizo hmeichhiaah a hmasa ber.
Dr. Khuanga: 1976-ah Australia-ah Ph.D a pass
Pu Savuta: 1948-ah S.D.O a hmu.
Pu Zakhuma:1974-ah Lt. Col. a kai
Pi Zoramkhumi: 1980-ah London a kal.
Rev.Dr. Kawlthangvuta: 1983-ah D. Miss, USA-ah a pass. Kawlphai zofa zinga hmasa ber.
Dr. Lianhlupuii: 1998-ah M.B.B.S a pass, kawlphai mizo hmeichhiaah a hmasa ber.

NB : He thu hi ni 10 Dec. 1998-a Pu Lianchia (fam) buatsaih atang lak chhawn a ni a, a indawt dante erawh tlem ka rem tha. A buatsaihtu hian; Kawlram Zofate zinga mihmasa thenkhat te hi a lar deuh deuh tarlan mai a nih thu leh tarlan awm tak tak a tarlan tak lohte hnenah ngaihhnathiamna a dil. -Puibawiha.

Nov 13, 2008

Chhinlung Chhuak

Thawnthua an sawi dan chuan Mizo te hi Chhinlung atanga lo chhuak kan ni an ti a. Mihring chanchin zirmi (anthropologist) te chhutna atang chuan kan pianzia, pumrua leh vun rawng atang tea chhutin Mongoloid thlah an tih mai vun eng deuh, lu chid deuh, hmui pan tak, hmui hmul ngah vak lo pumrua te deuh an tih zinga chhiar tel kan ni a. Mongoloid thlahte hi Asia chhim chhak lama chengte kan ni a. Keini pawh thawnthua an sawi ang sawn China ram chhinlung (lungpuk) a tanga lo chhuak kan ni a (Mizo Israel intite chhui dan erawh ka hre lem lo). Chu chhinlung (lungpuk) atang chuan a chi bing te tein an rawn chhuak a, nakinah chuan Ralte hnam hi an rawn chhuaka an bengchhen em avang chuan; e khai mi an tam tawk tawh a nia nge tiin chhinlung chu an chhin phui leh ta a, chuti ni lo sela chuan tun ai hian mizote hi kan tam fe mai awm e.

Kan tawng pawh hian China tawng a ang teh reng emaw ni, heta ka thiante nen mizo tawnga kan inbiak hian hnam dang ho hian China tawng a mi an ti zel mai hi a mak ang reng khawp mai. China tawng nen te chuan a in ang lo ropui hian ka hre si a, an bengah chuan a in ang tlat mai a ni. Amaherawh chu tawng lam chhui mite'n an sawi angin Mizo tawng pawh Tibeto Burman tawng hlawm li zinga hlawm khat Assam-Burmese zinga chhiar tel a ni a. Tichuan kan tawng atanga chhut pawhin China ram (tibet) atanga lo chhuak kan ni tih chu kan thawnthu chhinlung te nen pawh a inzul em em a ni.

Tichuan inhnaih taka cheng ho na na na chu tawng pawh kan inla chhawng ve zel a, Pastor Liangkhaia'n a sawi angin kan number koh dan te pawh heng Tibetan, Burmese, Kachin, Meitei leh Mizo te hi an in ang tlang hle a. keinin (pa) hnih (2)kan tih hi kawl tawng chuan 'hnit' an ti a, (pa)thum 3 chu thon, li 4 chu le, nga 5 chu nga, kua 9 chu ko, sawm chu se an ti. Tin hnam changkang zawk India ram rawn dailut hmasa te tawng an lo lak chhawn mizo pawhin kan hman zui ve mai te chu: Portuguse atang chabi, pistol; French atang kartut (cartouch), coupon; Dutch atangin playing card, te a ni.

Kan historian te chuan Chindwin lui leh Irrawady inkar vela an awm lai hi chuan an hman rua pawh sazuk ki tih vel mai mai a la nih an ring. Tichuan chuta ta chu rawn kal zelin kum 1200 AD bawr vel khan Kalay Kabaw phai Khampat hmun chu an rawn thlenga, he tah hian rei tawk fang an in bengbel a, nakinah chuta ta chu tlangram lamah lawn chhovin lentlang velah rei tawk an inkhuar leh a.
Mizoin pum (thir hmanrua chherna) kan neih tanna hi thlang kan tlak hnua, an sal man hnam dang thir chher thiam te atanga kan neih chhoh niin an sawi a. Tin thiam hnang hi khampat an chhuahsan hnu lama an thiam thar niin an sawi bawk. Mahse han ngaihtuah mai chuan hnam dang heng kawl, shan, kachin te nena inhnaih taka lo khawsa ho tawngte pawh inla chhawng thei kan nih si chuan hmanrua te pawh lak chhawn a mual mual chu awm ve awm tak a ni.

Lentlang thlen hnuah chauh thiam hnangte, thir hriam hmanrua te nei kan nih hi chu ka ring lo deuh. Ngaw durpui mai tumah la vah en loh karah chuan thir hmuhtur pawh a vang awm si a.
Tin thenkhat sawi dan chuan Chin tih hming pawh hi sap ho vin heng mite hi tute nge an nih tia an zawh khan, kawl ho chuan em phur thin kan nih a vangin Chin an nih hi an ti a, tichuan an lehkhabuah te chuan Chin tiin min lo ziak ta a ni an ti a (kawl tawngin em chu chîn an ti). Chutiang chu lo ni ta sela, kawlphaia an awm lai pawhin em chu an lo nei tawh tihna a ni ngei ang. Tin buh zaina bera kan neih favah te hi kawlphai atanga an chhawm anih ka ring deuh tlat a ni. A pian zia reng hi phai leileta buh zaina tur atan renga siam ni awm tak a ni. Leiletah chuan buh kung kha an han hmer trawka chu chu favah khan an han at chhum a, vawi khat at chhumah pawh buh kung tam tak a zai chhum theih a, favah kual nalh tak mai hi chutiang atan chuan a rem chang em em a ni. Tlangramah chuan buh hi a lawr in kan lawr si a, chemte pawh hman mai theih a ni.
Ka rilruah zawhna pakhat awm chu engvang nge hmeichhe pasal neiin favah a chhawm thian loh tlat mai le? Thildang tam tak, pawnpui chenin a chhawm ngei si a. Hnam dang hmanrua a nih vang leh an roh em avang te a ni thei ang em?

Khampat an chhuahsan dawn khan Bung an phuna he bung an phuah chhanna hla pakhat chu; "Ka phun bungpui dawi ai ka sanna, Mi khawih loh sa khawih loh tein; Thangin lian la khuanu leng hualin, I tang zar piallei a zam tikah; Seifate'n vang khua rawn din leh na'ng e." tiin. He hla thu hi en chuan a tawngkam te hi a tunlai ang reng hle mai a, ka rin dan mai mai chuan Khampat an chhuah san hnu, (Kristian kan nih hma; seipui tlang atang pawh a ni mahna) khampat lama kir leh mai pawh chaka an lung lengin an phuah ni ngei tur a ni.

Ka thu ziak hi Pu Rongenga ziak Zofate lo khawsak chhoh dan tih bu rin chhana ka ngaihdan tlem ka ziah ve mai mai a ni e.

Oct 25, 2008

Rimawi

Zo hnahthlak, eng chi pawh ni ila zai ngaina tak vek kan ni a. Kan khua a harin kan zai a. Ngaihzawngte ngaih vangin kan zai a, kan lawmnaah pawh kan zai ho zel a. Khawhar chhungte pawh zaiin kan awi tlei thin. Ral lu aiin kan zaiin kan lam a. Lal leh a khua leh tui fak nante, inelrelnaah pawh hla thu hmangin sak theih turin kan inphuah khuma (Awithangpa leh Diriallova), tlawmngaihna leh huaisen na lam Ram chhan turin hla thu hmang bawkin kan inawi tlei thina, kan infuih thin a ni. Lunglenna chhan sawi bertur hre lova kan zai pawhin khawtlang lunglen kan la ti fan a. Mizo te kan awm chhung hi chuan zai hi a awm renga, rimawi hi a awm reng dawn tihna mai ni lo vin, ZAI hi a chawl dawn lo ka han ti teh zawk ang. Van ram kan thlen hunah pawh Thisen thisen tia bang lova la zai zel turte chu mizote hi kan ni.

Kan hla thu te hi a ril a, ngeng a chhunin rilru a fan r il em em mai a. Miin a thinlunga awm a vei em em mai hla hmanga a han phuah chhuah meuh chuan, a phuahtu tawn ang chiah tawng ve lem lo tan pawh chu hla thu ril tak chuan lairil a fan pha thin. Kan pi pu te pawh khan zai chi hrang an lo nei ve thliah mai a, a tlangpui thuin kan hlate kha sak hah dam tak lung ti leng thei tak leh thluk nem takte an ni hlawm a. An hun lai mil chuan a remna pawh an nei famkim ve khawp mai. Khang kan Musical instrument te kha Western lamin min luahlan sak mek tawh a, mahse chung zingah chuan Khuang erawh hi zawng mizo te kan zai chhung chuan a bo awm lo ve.

Kan mizo zai then khatte kha han tarlang ila (Pu Rongenga ziak atangin): Chai, Kawrnu, Mangkhaia, Saikuti, thailungi, Tluangthli, Zopui, Chhim leh Hmar, Darlung, Hualngo, Tlawh, Lenlai, Nilen, Chawnchen, Lumtui, Muallam, Zainem, Thlang zai, Nauawih, Pi Hmuaki, Pautu, Hlado, Chawino, Aikhiang, Hmarlutvunga (Awithangpa), Thlek, Puma, Tlanglam zaite an ni.

Musical instrument te kan nei ve thliah a; Khuang, Dar bu chi hrang hrang, Sumsel, Tumphit, Seki, Phenglawng, Tingtang, tlangval lungleng then khat phei chuan hnah ham riin hla an sa veng veng thin bawk.

Hla hian kan mizo culture-ah a lailum a chang pha hial a, kan hnam nun phung leh zia a keng tel tlat a ni. chuvangin Mizo kan nihna tar lang bertu pawh ani a tih theih hial awm e.

Mizo ram UT a nih laia Cheif Commissioner hmasa ber Pu S.J. Das-an Mizoram chanchin a ziaknaah, "Lushai Hills is a land of songs, smiles and surprises," a lo ti hial reng a ni. Lawmrual nui ri te khan khawtlang a fan hneh hle thin a. Pu Dasa'n a lo sawi ang mai hian nui hmelte, hlim ri leh kan zai rimawi hi khawvel mak tih tham khawpin thangmawi zel se (to be continue).